ನವರಾತ್ರಿಯ ಐದನೇ ದಿನ ಸ್ಕಂದಮಾತೆಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಐದನೇ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಸ್ಕಂದಮಾತೆ ಮಾತೃತ್ವ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ದಿನವನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿಯಾಗಿಯೂ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಗಳು ದೇವಿಯ ಮಾತೃಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ವಿಜಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ಕಂದಮಾತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ದೇವಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಸ್ಕಂದನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಸ್ಕಂದ ಎಂದರೆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಅಥವಾ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ. ಹಿಂದೂ ಪೌರಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ತಾರಕಾಸುರನ ಉಪಟಳದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದಾಗ, ಆತನ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನನವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಸ್ಕಂದಮಾತೆಯ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವಿಯ ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ಹೂವುಗಳಿದ್ದು, ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ ಅಭಯಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಆಸೀನಳಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಆಕೆಗೆ ಪದ್ಮಾಸನಾ ದೇವಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.
ಈ ರೂಪವು ತಾಯಿಯ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಂಕಷ್ಟ ಎದುರಿಸುವಾಗ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನಿಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದಮಾತೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮನಃಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ.
ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಕ್ತ ಪೌರಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಭಂಡಾಸುರನ ಕಥೆ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾಮದೇವನು ಶಿವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಭಸ್ಮವಾದ ನಂತರ, ಆ ಭಸ್ಮದಿಂದ ಭಂಡಾಸುರನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾಣಕಥೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಆತ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡತೊಡಗಿದಾಗ, ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ದೇವಿಯ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ದೇವತೆಗಳ ಯಾಗದಿಂದ ಲಲಿತಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಭಂಡಾಸುರನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ ಆತನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು ಎಂಬುದು ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಸಾರ. ದೇವಿಯ ಈ ವಿಜಯವು ಅಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಗೆಲುವು ಹಾಗೂ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಲಲಿತಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಪರಾಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದಮಾತೆಯ ರೂಪ ತಾಯಿಯ ಪ್ರೀತಿ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದರೆ, ಲಲಿತಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿಯ ಕಥೆ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ಮಾತೃತ್ವದ ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ವೀರತ್ವ ಒಂದೇ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಮುಖಗಳೆಂಬ ಸಂದೇಶ ಈ ಆರಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ.
ನವರಾತ್ರಿಯ ಐದನೇ ದಿನದ ಪೂಜೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ಕುಟುಂಬದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ.
