ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಸುಗೂಸು, ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕನಸು…!

ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎ. ಲಲಿತಾ ಅವರ ಜೀವನ ಯಾನ

ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಮಗು. ವಯಸ್ಸು ಕೇವಲ 18. ಪತಿ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳ ಮುಂದೆ ಸಮಾಜ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾರಿ ಒಂದೇ. ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಉಳಿದ ಬದುಕನ್ನು ಕಳೆಯುವುದು. ಆದರೆ ಆ ಯುವತಿ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪುರುಷರೇ ತುಂಬಿದ್ದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಬಾಗಿಲು ತಟ್ಟಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಬ್ಬರೇ ಮಹಿಳೆ!

ಇದು ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ಪೈಕಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಎ. ಲಲಿತಾ ಅವರ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಬಿಡದ ಒಬ್ಬ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಧಕಿಯ ಕಥೆ.

1919ರ ಆಗಸ್ಟ್ 27ರಂದು ಜನಿಸಿದ ಲಲಿತಾ ಏಳು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಐದನೆಯವರು. ಅಂದಿನ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗದ ತೆಲುಗು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಹುಡುಗರಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಕಾಶ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸಹೋದರರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಓದಿದರು. ಆದರೆ ಲಲಿತಾ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಸೀಮಿತ ಅವಕಾಶಗಳಷ್ಟೇ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಅವರ ಮದುವೆಯಾಯಿತು. ವಯಸ್ಸು ಕೇವಲ 15. ಆದರೆ ಲಲಿತಾ ಅವರ ತಂದೆ ಪಪ್ಪು ಸುಬ್ಬರಾವ್ ಮಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಮದುವೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯಬಾರದು ಎಂದು ಬಯಸಿದರು. ಅವರ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಲಲಿತಾ ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಓದಿದರು. ಮುಂದೆ ಆ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ಬದುಕಿನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡವಾಳವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಆಗ ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

1937ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಲಿತಾ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರು. ಶ್ಯಾಮಲಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟ ಆ ಮಗು ಹುಟ್ಟಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಕೂಡ ಕಳೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಅವರ ಬದುಕಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ ಬಂತು. ಪತಿ ನಿಧನರಾದರು. 18 ವರ್ಷದ ಯುವತಿ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಸುಗೂಸು. ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಜೀವನ.

ಇಂದು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯೊಬ್ಬಳ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟೋ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿದ್ದವು. ಕುಟುಂಬದ ಒತ್ತಡ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ಅವಲಂಬನೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಕೆಯ ಮುಂದೆ ಗೋಡೆಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಲಲಿತಾ ಮಾತ್ರ ಆ ಗೋಡೆಯನ್ನೇ ದಾಟಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಎಂದರೆ ಬಹುತೇಕ ಪುರುಷರ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಆದರೆ ಲಲಿತಾಗೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. 1940ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಗಿಂಡಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದರು. ಇಂದಿನ ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಲಲಿತಾ ಒಬ್ಬರೇ ಮಹಿಳೆ.

ಆದರೂ ಅವರು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಪಾಠ ಕೇಳಿದರು. ಪರೀಕ್ಷೆ ಬರೆದರು. ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಲಿತರು. ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ನ ಒಂಟಿತನ ಮಾತ್ರ ಅವರನ್ನು ಕಾಡಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವರಂತೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಆ ಒಂಟಿತನವೇ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಲಲಿತಾ ಅವರ ತಂದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸಿದರು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಲೀಲಮ್ಮ ಜಾರ್ಜ್ ಮತ್ತು ಪಿ.ಕೆ. ತ್ರೇಸಿಯಾ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದರು.

1944ರಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಪದವಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವೂ ಆ ಕಾಲದ ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಾದರಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ‘He’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ತೆಗೆದು ‘She’ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಒಂದು ಪದವಲ್ಲ, ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟ!

1964ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊದಲ International Conference of Women Engineers and Scientists‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಮಹಿಳೆಯರ ಬದುಕನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಸುಮಾರು 150 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ತಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಚಿತೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನನ್ನೂ ಸುಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು.

ಒಂದು ಕಡೆ ಸಮಾಜ ವಿಧವೆಯ ಬದುಕಿಗೆ ಗಡಿ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಅದೇ ಮಹಿಳೆ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದು ಒಳಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟ ಕಾಲ. ನಂತರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಮಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ನಿಂತ ಕಾಲ.

18ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಮಗು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಯುವತಿಗೆ ಮುಂದೆ ಏನು ಕಾದಿದೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟರು. ಆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ, ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು.