ಬನವಾಸಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸುವುದು ಶಿವನ ಸನ್ನಿಧಿ. ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳು, ನಂದಿ, ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯದ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಿವಾಲಯ ಎಂದು ನೋಡಿದರೆ ಬನವಾಸಿಯ ಅರ್ಧ ಕಥೆಯನ್ನೂ ನಾವು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವದ ಕುರುಹುಗಳು ಈ ನೆಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.
ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವುಗಳಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ಇಲ್ಲಿ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ವಿಜಯನಗರದ ಹರಿಹರನ ಕಾಲದ ಶಾಸನದಿಂದ ಹಿಡಿದು 13–14ನೇ ಶತಮಾನ, 14ನೇ ಶತಮಾನ, 15–16ನೇ ಶತಮಾನ ಮತ್ತು 16ನೇ ಶತಮಾನದ ದಾಖಲೆಗಳವರೆಗೆ ಹಲವು ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಶಾಸನಗಳು ಉಳಿದಿವೆ.
ಅಂದರೆ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳು ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಬನವಾಸಿಯ ರಾಜಕೀಯ–ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ನಿಂತಿವೆ. ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಐದು ಹೆಡೆಯ ನಾಗಶಿಲೆ ಬನವಾಸಿಯ ಇನ್ನೂ ಹಳೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವೊಂದನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮೇಲಿರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯ ಶಾಸನವು ಚುಟು ವಂಶದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶಿವಸ್ಕಂದ ನಾಗಶ್ರೀಯ ದಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಜಕುಮಾರಿಯು ನಾಗಪ್ರತಿಮೆ, ಕೆರೆ ಮತ್ತು ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ದಾನ ನೀಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಶಾಸನದ ಸಾರ. ಅಂದರೆ ಇಂದಿನ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲೇ, ಶಿವನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ಕುರುಹು ಕೂಡ ಉಳಿದಿದೆ. ಪುರಾತತ್ವ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ನಾಗಶಿಲೆ ಇಂದಿಗೂ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಕಾರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕುತೂಹಲ ಮೂಡಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. 2025ರಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಬೆಂಗಳೂರು ಇನ್ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ಸ್ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ತಂಡ ಬನವಾಸಿಯ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತವಾಹನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ, ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನವೊಂದು ವಾಸಿಷ್ಠಿಪುತ್ರ ಶಿವಶ್ರೀ ಪುಳುಮಾವಿಯ ಮಹಾದೇವಿ ಎಂಬ ರಾಣಿಯ ಸ್ಮಾರಕ ಶಾಸನ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬನವಾಸಿ ಕದಂಬರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕದಂಬ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡು ಮುಗಿದ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ. ಹಲವು ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಇಂದಿನ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ “ಕದಂಬರು ಕಟ್ಟಿದ ದೇವಾಲಯ” ಎನ್ನುವುದು ಸರಳ ಪರಿಚಯವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.
ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆಗಳು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೂದಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿದ್ದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿರದೆ, ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿರಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಸುಳಿವು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಇನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ವಸ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಮತ್ತೊಂದು ಪುಟ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಕಲ್ಲಿನ ಮಂಚ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮಂಚವೇಕೆ ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ 1629ರ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಸೋಂದಾ ವಂಶದ ರಘುನಾಥ ನಾಯಕರು ಮಧುಕೇಶ್ವರನಿಗೆ ಈ ಕಲ್ಲಿನ ಮಂಚವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ವಸಂತೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಅದನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಶಾಸನದ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದಕ್ಕೂ ಈ ಕಲ್ಲಿನ ಮಂಚ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಿಟಕಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೇ ಬನವಾಸಿ ವಿಶೇಷ. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಚುಟುಗಳ ಕಾಲದ ನಾಗಶಿಲೆ, ಸಾತವಾಹನ ಕಾಲದ ಶಾಸನ, ಕದಂಬರ ನೆನಪು, ನಂತರದ ರಾಜವಂಶಗಳ ಶಾಸನಗಳು, ವಿಜಯನಗರದ ದಾಖಲೆಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇತಿಹಾಸದ ಪದರಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪರಂಪರೆ ಅಲ್ಲ. ಕಾಲ ಬದಲಾದಂತೆ ಬನವಾಸಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋದರೂ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವುದೇ ಅದರ ವಿಶೇಷತೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕೇವಲ ʻಇದು ಶಿವನ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ನೋಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಂಬದ ಮೇಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಒಂದು ಶಾಸನದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ಆ ಐದು ಹೆಡೆಯ ನಾಗಶಿಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ. ಕಲ್ಲಿನ ಮಂಚವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಆಗ ನಿಮಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು, ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ದೇವಾಲಯವಲ್ಲ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಒಂದೇ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಥಳ.
ಸಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಶಾಸನದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕದಂಬರು, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಸೋಂದಾ ನಾಯಕರ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲೂ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಮಧುಕೇಶ್ವರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ, ನೀವು ದೇವಾಲಯವೊಂದರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬನವಾಸಿಯ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ನೆನಪಿನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುತ್ತೀರಿ!
