ಇವರು ಹೋರಾಡದಿದ್ದರೆ ಭಾನುವಾರವೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು!

ಭಾನುವಾರ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅಲಾರಂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೂ ಐದು ನಿಮಿಷ ಮಲಗೋಣ ಎಂದು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದು, ತಿಂಡಿ ಮುಗಿಸಿ ಆರಾಮವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದು… ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿಗೆ ಭಾನುವಾರ ಎಂದರೆ ಹೀಗೇ.

ವಾರವಿಡೀ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡದ ನಡುವೆ ಸಿಗುವ ಒಂದು ದಿನದ ವಿರಾಮ. ಆದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿ ನೋಡಿ, ಈ ಭಾನುವಾರದ ರಜೆ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಹೇಗೆ? ಇದರ ಹಿಂದೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೋರಾಟದ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.

ಇಂದು ನಾವು ಸಹಜವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ವಾರದ ರಜೆಯ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಹೋರಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಮುಖ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ನಾರಾಯಣ ಮೇಘಾಜಿ ಲೋಖಂಡೆ.

1848ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಲೋಖಂಡೆ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 1884ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಿಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುವ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.

ಅದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲ. ಮುಂಬೈನ ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇಂದಿನಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ, ಕಡಿಮೆ ವೇತನ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಕೊರತೆ, ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ ಅಪಘಾತವಾದರೆ ಸಮರ್ಪಕ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಹೀಗೆ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿದ್ದವು. ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ಕೆಲಸದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆ ಕಳೆಯುವ ಅವಕಾಶವೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಖಂಡೆ ಮುಂದಿಟ್ಟ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಇಂದು ನಮಗೆ ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ವಾರಕ್ಕೊಂದು ಪೂರ್ಣ ದಿನ ರಜೆ ಇರಬೇಕು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಕೆಲಸದ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗಬೇಕು. ಕೆಲಸದ ಸಮಯ ನಿಗದಿಯಾಗಬೇಕು. ತಿಂಗಳ 15ರೊಳಗೆ ವೇತನ ಪಾವತಿಯಾಗಬೇಕು. ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ ಗಾಯಗೊಂಡರೆ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬ ಸರಳ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಅವರು ಹಕ್ಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.

1884ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 5,500 ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಹಿಗಳಿದ್ದ ಮನವಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಖಾನೆ ಆಯೋಗದ ಮುಂದೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಗಿರಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕನಿಗೂ ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ದಿನದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಇತ್ತು.

ಆದರೆ ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ರಜೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. 1890ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 24ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಲೋಖಂಡೆ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೃಹತ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 10 ಸಾವಿರ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರ ನಂತರ 1890ರ ಜೂನ್ 10ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಗಿರಣಿ ಮಾಲೀಕರ ಸಂಘಟನೆ ಭಾನುವಾರವನ್ನು ವಾರದ ರಜೆಯ ದಿನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಎಂಬ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ. ಇದು ಮುಂಬೈನ ಗಿರಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, 1890ರ ಜೂನ್ 10ರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾನುವಾರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ರಜೆಯಾಯಿತು ಎಂದಲ್ಲ. ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಂಬೈನ ಗಿರಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಬೆಳೆದಂತೆ ವಾರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.

ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳೂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. 1881ರ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಾಯ್ದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಬಂದ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ನಂತರ 1891ರ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಾಯ್ದೆ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣ ತಂದಿತು. ಲೋಖಂಡೆಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಲೇಬರ್ ಕಮಿಷನ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ.

ಮುಂದೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1948ರ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 52 ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ವಾರದ ರಜೆಯ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನೀಡಿತು. ಅಂದರೆ, ಇಂದು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ವಾರದ ರಜೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೋರಾಟದಿಂದ, ದೇಶದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದೊರೆತದ್ದಲ್ಲ. ಅದು ಹಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕಿನ ಒಂದು ಭಾಗ.

ಲೋಖಂಡೆಯ ಹೋರಾಟದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ‘ದೀನಬಂಧು’ ಪತ್ರಿಕೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ತರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಅವರು ಮಾಡಿದರು.

ಹೀಗಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಭಾನುವಾರ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ತಡವಾಗಿ ಎದ್ದು, ಒಂದು ಕಪ್ ಚಹಾ ಹಿಡಿದು ಆರಾಮವಾಗಿ ಕುಳಿತಾಗ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಈ ಇತಿಹಾಸವೂ ನೆನಪಾಗಬಹುದು. ನಾವು ಸಹಜವೆಂದುಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ದಿನದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಹಿಂದೆ, ಒಮ್ಮೆ ಸಾವಿರಾರು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬೆವರು, ಮನವಿ, ಸಭೆ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟ ಇತ್ತು!